Zalecenia dietetyczne w chorobie wrzodowej

Dokument przeznaczony dla pacjentów z rozpoznaną chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy. Uwzględnia zalecenia dietetyczne wspomagające leczenie farmakologiczne oraz regeneracyjne błony śluzowej. Dieta zalecana: Dieta lekkostrawna z ograniczeniem substancji pobudzających wydzielanie kwasu solnego.

1. Zalecenia:

• 4–6 małych posiłków dziennie o stałych porach

• Unikanie potraw smażonych, pieczonych z tłuszczem i grillowanych

• Ograniczenie błonnika nierozpuszczalnego w okresie zaostrzeń (produkty pełnoziarniste, otręby, oraz skórki warzyw i owoców)

• Eliminacja alkoholu, kawy i mocnej herbaty

• Temperatura posiłków umiarkowana (nie gorące ani zimne)

• Indywidualna tolerancja produktów – obserwacja objawów

Produkty zalecane
 

mięso/ wędliny/ ryby: chude mięso, drób, wędliny drobiowe, ryby gotowane (chude - dorsz, morszczuk, szczupak, pstrą)

produkty zbożowe: ryż biały, kasza manna, pieczywo pszenne, kasza jęczmienna, drobne makarony pszenne

warzywa: gotowane warzywa (marchew, dynia) kapusta, cebula, rośliny strączkowe

owoce: banany, pieczone jabłka, gotowane truskawki morele, brzoskwinie

mleka i produkty mleczne: mleko (do 2%), mleko zsiadłe, świeży ser biały, słodka śmietanka, serki homogenizowane

Produkty niezalecane
 

mięso/ wędliny/ ryby: tłuste mięsa, smażone potrawy, boczek, wieprzowina, pasztety, wędliny podrobowe, tłuste ryby (łosoś, makrela, sardynki, śledź) mięsa peklowane, konserwy mięsne i rybne
 

produkty zbożowe: makarony pełnoziarniste, żytnie pieczywo, grube kasze (gryczana, pęczak, słodkie wypieki, rogaliki francuskie, naleśniki
 

mleka i produkty mleczne: ser żółty, sery pleśniowe, sery typu feta, serki typu fromage, kwaśna śmietana

warzywa: kapusta, cebula, rośliny strączkowe, uważać na pomiodry i sos pomiodorowy

owoce: cytrusy, soki cytrusowe, kwaśne owoce, owoce surowe

inne: alkohol, kawa, napoje gazowane, słodycze, kakao, orzechy, ostre przyprawy, sól w dużej ilości, zupy z mocnymi wywarami

Zalecenia w szczególnych stanach:

• W okresie zaostrzenia: dieta papkowata, półpłynna

• Po krwawieniu: stopniowe rozszerzanie diety (kleiki, kisiele, zupy krem)

• Unikanie NLPZ (np. ibuprofen) bez konsultacji lekarskiej

Przykładowy jadłospis (1 dzien):

•śniadanie: kasza manna na mleku, banan

• II śniadanie: jogurt naturalny, sucharki

• Obiad: zupa krem z marchewki, gotowany kurczak, ryż

• Podwieczorek: kisiel, herbatniki

• Kolacja: pieczywo pszenne, twaróg, herbata ziołowa

Nawodnienie

Dbaj o nawodnienie organizmu spożywając 30 ml/ na kg masy ciała (około 2-2,5l) płynów na dobę. Pamiętaj, że zalecana ilość płynów wzrasta w przypadku wysokich temperatur czy wysokiej aktywności fizycznej.

Głównym napojem w trakcie dnia powinna być woda mineralna o niskiej zawartości sodu (niegazowana lub gazowana jeśli jest dobrze tolerowana). Dodatkowo zaleca się picie herbaty, naparów owocowych, herbat ziołowych (melisa, rumianek, mięta, pokrzywa, morwa biała), kawy zbożowej bez dodatku cukru.

Nie zaleca się spożywania słodkich napojów gazowanych, energetyków,  napojów z dodatkiem cukru, alkoholu czy nadmiaru soków.

Aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna powinna być umiarkowana, dostosowana do stanu zdrowia i preferencji, a przede wszystkim powinna sprawiać przyjemność. Warto poświęcić na nią minimum 3 godziny tygodniowo (np. 3 dni w tygodniu po godzinie).

Jeśli jesteś po zabiegach, operacjach, kontuzjach – skorzystaj z indywidualnej porady fizjoterapeuty lub rehabilitanta.

Ważne!

Przestrzegaj zaleceń lekarskich dotyczących stosowania leków. Leki popijaj zawsze wodą o niskiej lub średniej mineralizacji. Unikaj popijana leków kawą, herbatą, napojami gazowanymi czy sokami.

Dieta bogatoresztkowa

Dieta stosowana jest w zaparciach oraz zaburzeniach czynnościowych jelit.

Cel: pobudzenie motoryki jelit, uregulowanie ich czynności.

Dieta bogatoresztkowa jest modyfikacją żywienia racjonalnego czyli diety podstawowej. Modyfikacja polega na zwiększeniu ilości błonnika pokarmowego frakcji nierozpuszczalnych i płynów.

Dieta powinna być prawidłowo zbilansowana i urozmaicona pod kątem udziału grup produktów spożywczych: produktów zbożowych, mlecznych, warzyw i owoców, ziemniaków, produktów mięsnych i ryb, nasion roślin strączkowych oraz tłuszczów. Błonnik pokarmowy nierozpuszczalny zwiększa masy kałowe, w niewielkim  stopniu  wiąże wodę, przez mechaniczne drażnienie przyspiesza pasaż jelit, opóźnia wchłanianie glukozy, zmniejsza wartość energetyczną diety i daje uczucie sytości.

1. Zalecana ilość spożywania błonnika

Zalecane spożycie: minimum 30 g/dobę, optymalnie 30–40 g/dobę.
 

2. Produkty zbożowe

Jako źródło węglowodanów wybieraj produkty zbożowe pełnoziarniste np. pieczywo razowe, kasze (gryczana, jęczmienna, pęczak, bulgur), makarony pełnoziarniste, płatki owsiane górskie.
 

Otręby pszenne oraz gruboziarniste produkty zbożowe, jak kasza gryczana, kasza jęczmienna, graham, pieczywo razowe, pieczywo chrupkie, mają największy wpływ na odruchy defekacyjne, a także są źródłem prebiotyków.
 

3. Warzywa i owoce

Co najmniej 400g warzyw i 200g owoców dziennie. Warzywa powinny stanowić wiekszą część, najlepiej w postaci surowej.
 

4. Rośliny strączkowe

Zalecane spożycie 2–3 razy w tygodniu. Np. soczewica, ciecierzyca, fasola, groch, bób
 

5. Orzechy i nasiona

Zalecane jest dodawanie orzechów, pestek, nasion do posiłku, są źródłem zdrowych tłuszczów (jedno- i wielonienasyconych), błonnika, witamin z grupy E i B, minerałów (magnez, cynk). Działają przeciwzapalnie, obniżają "zły" cholesterol LDL.
 

6. Mleko i przetwory mleczne w tym napoje fermentowane lub produkty roślinne zastępujące produkty mleczne powinny być podawane co najmniej w 2 posiłkach w ciągu dnia. Odpowiednia zawartość tych produktów w diecie jest szczególnie ważna, gdyż są one dobrym źródłem wapnia, a produkty pełnoziarniste mogą utrudniać jego wchłanianie.
 

Ryzyko  zaparć  mogą  zmniejszać  bakterie  probiotyczne  (np.  Lactobacillus  GG)  obecne   w   wielu  mlecznych produktach fermentowanych, jak np. jogurt, kefir, maślanka, mleko ukwaszone, sery twarogowe, w roślinnych produktach fermentowanych (np. kapusta kiszona, ogórki kiszone)

7. Ryby i/lub przetwory rybne (głównie z ryb morskich) należy uwzględnić co najmniej 2-3 razy w tygodniu. 
 

8. Korzystne działanie na perystaltykę jelit, mają także: miód, kawa prawdziwa, kompoty z suszonych śliwek, zakwas chlebowy, zakwas z buraka ćwikłowego, oliwa z oliwek, oleje, surówki, siemię lniane, buliony, rosoły,
 

9. Odpowiednie nawodnienie - bardzo ważne!

Zalecane jest spożywanie 30ml/ kg masy ciała. Podstawą powinna być woda, najlepiej niskosodowa.
 

10. Regularność posiłków

Posiłki spożywaj regularnie co 3-4 godziny. Ostatni 2-3 godziny przed snem. Należy eliminować pojadanie między posiłkami.
 

11. Produkty do ograniczenia:

• białe pieczywo, słodkie wypieki, makaron z białej mąki, ryż biały, płatki kukurydziane, kluski, pieczywo tostowe

• słodycze oraz słodkie napoje

• tłuszcze nasycone i fast food

• żywność wysokoprzetworzona

• zapierająco będą działać: jajka gotowane na twardo, banany
 

12. Wprowadzanie zmian

Błonnik należy zwiększać stopniowo, aby uniknąć dolegliwości  ze strony przewodu pokarmowego.
 

13. Styl życia

Codzienna aktywność fizyczna wspierają działanie diety. Zalecane jest minimu 30 minut aktywności dziennie.

14.Obróbka termiczna

Potrawy mogą być przyrządzane różnymi technikami kulinarnymi (gotowanie w wodzie, gotowanie na parze, duszenie, pieczenie).

Zalecenia na redukcję masy ciała

Zdrowa redukcja masy ciała opiera sie na umiarkowanym deficycie kalorycznym, regularnej aktywności fizycznej oraz zdrowych nawykach żywieniowych.

1. Deficyt kaloryczny

Skorzystaj z internetowego kalkulatora w celu obliczenia całkowitego zapotrzebowania kalorycznego, następnie odejmij około 300-500 kalorii i staraj się nie przekraczać danej ilości na dzień.
 

2. Bezpieczne tempo redukcji: 1-0,5 kg tygodniowo.

3. Unikaj bardzo restrykcyjnych diet poniżej 1300 kcal dziennie.

4.  Podstawy zdrowej diety:

-  Spożywaj 400 gram warzyw dziennie, najlepiej w formie surowej lub gotowanej

- Jako źródło węglowodanów wbieraj produkty pełnoziarniste

- Jako źródło białka wybieraj chude produkty: drób, ryby, jajka, tofu, chudy nabiał

- Źródła tłuszczu zalecane w diecie to: oliwa z oliwek, awokado, orzechy, pestki, nasiona, olej z czarnuszki, olej lniany, tłuste ryby

- Porcja owoców raz dziennie około 150-200 gram

- Spożywaj ryby minimum 2 razy w tygodniu

- Pamiętaj aby w głównych posiłkach znajdowały się źródła białka, węglowodanów oraz  tłuszczy.

- Zalecana obróbka termiczna to gotowanie, duszenie, pieczenie, gotowanie na parze

- Ogranicz spożycie soli (do 5 gram na dzień)

5. Odpowiednia ilość białka w okresie redukcji masy ciała:

Zalecane spożycie białka to: 1,2-2g na kilogram masy ciała. Białko zwiększa sytość i pomaga utrzymać masę mięśniową podczas redukcji.

6. Aktywność fizyczna

- zalecane jest 30-60 minut aktywności dziennie (np. szybszy spacer, siłownia, pilates, basen, rower itp.)

- 6000–10000 kroków dziennie.

7. Sen i regeneracja

- Śpij 7-8 godzin dziennie

- Wysoki stres i brak snu mogą zwiększać apetyt

8.Nawodnienie

Pij około 30-35ml wody na kilogram masy ciała. Często uczucie pragnienia jest mylone z

głodem

9.Monitorowanie postępów

- Waż się raz w tygodniu o tej samej porze (najlepiej z rana)

- Mierz obwód pasa, talii, uda i obserwuj zmiany sylwetki.

Pamiętaj -  Najlepsze efekty daje stopniowa zmiana stylu życia, która zostanie z nami na lata

Komponowanie posilków przedstawione jest na Talerzu Zdrowego Żywienia.
 

• Połowę talerza powinny zajmować warzywa i owoce. Dzienna podaż powinna wynosić min. 400g (z zachowaniem proporcji 3/4 warzywa i 1/4 owoce). Warzywa zalecane są w postaci surowej lub al dente, owoce w mierę możliwosci również są zalecane w postaci surowej.
• Produkty będące źródłem węglowodanów (pieczywo, kasze, ryże, makarony, płatki zbożowe i ziemniaki), powinny być elementem większości posiłków i zajmować ok 1/4 talerza. Zalecane są pełnoziarniste produkty zbożowe.
• Produkty będące źródłem białka (mięso, ryby, jajka, mleko i jego przetwory oraz nasiona roślin strączkowych powinny zajmować ok. 1/4 talerza, najlepiej w każdym posiłku.
• Polecane są mięsa chude i nistotłuszczowe produkty mleczne. Raz lub dwa razy w tygodniu mięso należy zastąpić rybami i co najmniej raz w tygodniu nasionami roślin strączkowych. Zalecane ryby: łosoś norweski, makrela atlantycka, mintaj, sardynki, szproty, dorsz, pstrąg, morszczuk, flądra. Tłuste ryby morskie powiiny być spożywane 1-2 razy tygodniowo. Mięso czerwone powinno być spozywane tylko okazjonalnie (niewielka ilość w tygodniu)
• Codziennie powinny być spożywane 3 porcje produktów mlecznych, najlepiej fermentowane, bez cukru. Zamiennikiem mogą być produkty roślinne np. napoje roślinne.
• Produkty będące źródłem tłuszczu są także elementem pełnowartościowego posiłki, powinny być jednak dodawane w niewielkiej ilości. Polecane są oleje roślinne, orzechy, nasiona, pestki, awocado. Natomiast produkty będące źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych np. tłuste mięsa, pełnotłusty nabiał, masło należy ograniczać.
• Należy ograniczyć spożycie słodyczy i produktów zawierających w składzie cukier.

Nawodnienie
W celu właściwego nawodnienia ciężarnej zaleca się zwiększenie dobowego zapotrzebowania na płyny średnio o 300 ml. Prawidłowe nawodnienie wpływa na utrzymanie homeostazy gospodarki wodnej kobiety, jak i płodu, ale również niweluje dolegliwości ciążowe, takie jak poranne nudności, wymioty, zaparcia, suchość skóry czy infekcje dolnego odcinka dróg moczowych. Należy wybierać głównie wodę, płyny bez dodatku cukru, lekkie napary z herbat i zioł. Należy ograniczać spożycie kawy i mocnej herbaty oraz wyeliminować napoje słodzone i alkohol.

Izomery ,,trans”

Kobiety w ciąży powinny unikać izomerów ,,trans”, które znajdują się w tłuszczach utwardzonych przemysłowo obecne margarynach, produktach cukierniczych, słodyczach, żywności typu fast food oraz olejach smażalniczych. Ponadto ich spożycie przez kobiety ciężarne wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia indukowanego ciążą stanu przedrzucawkowego i insulinooporności.

Produkty zakazane w ciąży

• niepasteryzowane mleko i przetwory z niego przygotowane (niepewna jakość mikrobiologiczna )
• sery brie i camenbert, nieświeże sałatki, nieświeże mięso, potrawy z surowego mięsa
• surowe i niedopieczone mięso (tatar, krwisty befsztyk) i surowe wędliny, takie jak szynka parmeńska (ryzyko zakażenia np. toksoplazmozą)
• surowe ryby i owoce morza (sushi, ostrygi)
• ryby łowione z zanieczyszczonych wód lub o wysokiej zawartości metali ciężkich (np. tilapia, tuńczyk, makrela królewska)
• surowe jaja
• kolorowe napoje gazowane, słodziki, żywność wysokoprzetworzona (np. fast-foody)
• kofeina – zalecane jest ograniczenie wszystkich produktów zawierających kofeinę (negatywny wpływ na rozwój płodu)
• nadmiar produktów bogatych w witaminę A (np. wątróbka; zbyt wysoka podaż retinolu może powodować wady rozwojowe płodu)

Wskazówki na zmniejszenie dolegliwości gastrycznych w czasie ciąży 
 

nudności i wymioty
 

• ogranicznie spożycia kawy i potraw smażonych
• posiłki częste, ale małe objętościowo i chłodne
• picie herbaty z dodatkiem imbiru lub spożywanie suplementów z imbirem
• unikanie stosowania pikantnych i intensywnia pachnących przypraw
• w niektórych przypadkach rezygnacja z samodzielnego gotowania potraw
• nie pić w trakcie posiłku ani bezpośrednio po nim (odczekać 20-30 minut po posiłku lub pić tylko między posiłkami)
• w trakcie nasilenia dolegliwości należy spożywać produkty suche takie jak: sucharki, chleb chrupki, migdały.

zgaga

• ogranicznie spożycia kwaśnych owoców, warzyw takich jak por, cebula, pikantnych przypraw
• ogranicznie spożycia produktów: chleb razowy (na zakwasie), ogórki i kapusta kiszona, tłuste sosy, sos pomidorowy, zasmażki, słodycze, kawa i czekolada, potrawy smażone i tłuste, wysokoprzetworzone.
• należy spożywać często, niewielkie objętościowo posiłki

W przypadku konieczności suplementacji wybranych składników pokarmowych powinien ją
zalecić lekarz prowadzący.

Bibliografia:
Dietetyka kliniczna. M. Grzymisławski. PZWL 2019.
https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia/

Komponowanie posilków przedstawione jest na Talerzu Zdrowego Żywienia.
 

• Połowę talerza powinny zajmować warzywa i owoce. Dzienna podaż powinna wynosić min. 400g (z zachowaniem proporcji 3/4 warzywa i 1/4 owoce). Warzywa zalecane są w postaci surowej lub al dente, owoce w mierę możliwosci również są zalecane w postaci surowej.
• Produkty będące źródłem węglowodanów (pieczywo, kasze, ryże, makarony, płatki zbożowe i ziemniaki), powinny być elementem większości posiłków i zajmować ok 1/4 talerza. Zalecane są pełnoziarniste produkty zbożowe.
• Produkty będące źródłem białka (mięso, ryby, jajka, mleko i jego przetwory oraz nasiona roślin strączkowych powinny zajmować ok. 1/4 talerza, najlepiej w każdym posiłku.
• Polecane są mięsa chude i nistotłuszczowe produkty mleczne. Raz lub dwa razy w tygodniu mięso należy zastąpić rybami i co najmniej raz w tygodniu nasionami roślin strączkowych. Zalecane ryby: łosoś norweski, makrela atlantycka, mintaj, sardynki, szproty, dorsz, pstrąg, morszczuk, flądra. Tłuste ryby morskie powiiny być spożywane 1-2 razy tygodniowo. Mięso czerwone powinno być spozywane tylko okazjonalnie (niewielka ilość w tygodniu)
• Codziennie powinny być spożywane 3 porcje produktów mlecznych, najlepiej fermentowane, bez słodkich musów. Zamiennikiem mogą być produkty roślinne np. napoje roślinne.
• Produkty będące źródłem tłuszczu są także elementem pełnowartościowego posiłki, powinny być jednak dodawane w niewielkiej ilości. Polecane są oleje roślinne, orzechy, nasiona, pestki, awocado. Natomiast produkty będące źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych np. tłuste mięsa, pełnotłusty nabiał, masło należy ograniczać.
• Należy ograniczyć spożycie słodyczy i produktów zawierających w składzie cukier.

Nawodnienie
W okresie laktacji dzienne zapotrzebowanie na płyny zwiększa się średnio o 700 ml więcej, niż sprzed ciąży. Należy wybierać głównie wodę, płyny bez cukru, lekkie napary z herbat i ziół. Należy ograniczyć produkty zawiarające kofeinę, należy unikać spożywania kawy i mocnej herbaty, zwłaszcza przed karmieniem. Metabolizm kofeiny może źle wpływać na dziecko.

Redukcja masy ciała a okres laktacji
Wiele kobiet dąży do szybkiej redukcji masy ciała po ciąży, decydując się na stosowanie restrykcyjnych diet hipokalorycznych. Zbyt niska podaż energii przekłada się na zmniejszenie ilości produkowanego pokarmu. Sam proces laktacji samoczynnie powoduje utratę masy ciała w pierwszych miesiącach po porodzie, a osiągnięcie masy ciała sprzed ciąży może trwać nawet 12 miesięcy. Dlatego kobietom karmiącym, które dążą do utraty masy ciała proponuje się łagodną restrykcję kaloryczną zapewniającą maksymalną redukcję masy ciała o 0,5-1,0 kg/tydzień. Nie zaleca się stosowania środków wspomagających odchudzanie lub alternatywnych diet
niskokalorycznych. Preferowana jest zmiana nawyków żywieniowych. Zakaz picia alkoholu oraz palenia papierosów. W przypadku konieczności suplementacji wybranych składników pokarmowych powinien zalecić ją lekarz prowadzący.

Bibliografia:
Dietetyka kliniczna. M. Grzymisławski. PZWL 2019.
https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/talerz-zdrowego-zywienia/